Površinski i podzemni kraški oblici u Nacionalnom parku Durmitor

Ledena pećina; FOTO: Bram Aerts

Na području Nacionalnog parka Durmitor koje je izrazito kraška teritorija, mogu se naći brojne površinske i podzemne forme nastale rastvaranjem krečnjaka. 

Površinski kraški oblici obuhvataju kamenice i škrape, vrtače različitih oblika i dimenzija, uvale, doline i kraška polja. 

Kao proizvod karstifikacije u visokoplaninskim uslovima, kamenice su na prostoru Durmitora dosta česte, a nastale su zahvaljujući horizontalnim slojevima čistog krečnjaka i dugotrajnog zadržavanja snijega.

Kada su škrape u pitanju na teritoriji parka zastupljene su: meanderske, potkovičaste, olučaste, rebraste, mrežaste, korozivne niše i druge. Na lokalitetu Lojanik mogu se vidjeti škrape duge i po nekoliko stotina metara i duboke od nekoliko centimetara do nekoliko metara. 

Lojanik, Durmitor; FOTO: Zoran Vukadinović/Google maps

Vrtače su najviše zastupljene na onim lokalitetima koji nisu bili zahvaćeni procesom glacijacije. Karakteristične su za prostor oko sela Mala Crna Gora, okolinu Nadgore, Podgore, gornje Bosače i okolinu Zabojskog jezera. Na platou oko Male Crne Gore nalaze se duboke ljevkaste vrtače. Na prostoru oko Nadgore i Podgore karakteristične su karličaste i tanjiraste vrtače, dok su ljevkaste rjeđe.

Gustina vrtača po kilometru kvadratnom na Štuocu iznosi oko 120, dok u Tonzi (Mala Crna Gora) iznosi i preko 150.

U selu Bosača, na lokalitetu Dolovi, nalazi se jedna od najvećih vrtača - Veliki do, sa dužinom od 400 m, širinom 200 i dubinom od 60 do 90 metara. 

Selo Nedajno, Durmitor; FOTO: Dražen Kovačević/Googče maps, print screen

Karstne doline predstavljaju ostatke nekadašnjih dolina i potiču iz vremena kada su egzistirale kao doline glavnih pritoka Tare, Sušice, Drage i drugih rječnih tokova. Izdvaja se nekoliko tipova karstnih dolina: slijepe, viseće, saglasne (konkordantne) doline bez vrtača i kombinovane doline.

Tipičan primjer je dolina Žabljačke rijeke (tj. Otoka, Jezerštica, Jezerska rijeka) koja na dijelu od Crnog jezera do Žabljaka je slijepa i u njoj se mogu vidjeti raniji fluvijalni oblici: aluvijalne i erozivne terase, široka aluvijalna ravan, zatim klisurasti djelovi i proširenja doline. Osnovna karakteristika ove doline je velika izlomljenost i neusaglašenost podužnog profila.

Pored pomenutog na području Durmitora ima i nekoliko uvala: Nedajno, Njegovuđa, Žugića bare i druge, dok se na samoj granici parka javljaju se dva kraška polja: Bitinsko i Konjsko. 

Skica Jame na Vjetrenim brdima objavljena u L’Atlas des grandes cavités mondiales (1986); FOTO: Akademski speleološko-alpinistički klub

Jedna od važnijih karakteristika Nacionalnog parka Durmitor su podzemni kraški oblici.

Durmitorsko područje jedno je od najistraženijih prostora Crne Gore. Na širem prostoru Durmitora registrovana su i istražena 304 speleološka objekta, od čega su 186 pećine i 118 jame. Od navedenog broja 109 objekata se nalazi na području kanjona Tare, na površima preko 42, dok je na planinskim grebenima evidentirano 153 speleološka objekta.  

Na teritoriji kanjona rijeke Tare, na Sedlenoj glavi, u Škrkama, na Prutašu, Planinici, u Todorovom dolu, Prijespi i Duškim policama od speleoloških objekata najviše ima paćina, na Jezerskoj površi preovlađuju sifonske pećine. 

Todorov do i pogled na planinski vrh Prutaš; FOTO: Catrina Lucian Andrei

Na području Bolja i Boljskih greda, Lojanika, Ružice, Pivske planine, Male Crne Gore, Crvene grede, Štuoca, Lokvica, Šljemena, Mininog bogaza, Bobotovog kuka, Velikog Lomnog dola, Zelenog vira, Zubaca, Malog Lomnog dola, Vjetrenih brda, Surutke i djelimično Međeda, Terzinog bogaza i Kalice preovlađuju jame. 

Na lokalitetu Surutka nalazi se niz jama, zbog čega je ovaj lokalitet pod zaštitom kao Specijalni speleološki rezervat "Surutka - Vjetrena brada". 

Rezervat zahvata površinu od 850 ha i spada u I zonu zaštite (specijalni prirodni rezervat) sa strogim režimom zaštite.

Od svih jama na ovom području najznačajnija i možda najpoznatija je Jama na Vjetrenim brdima. Pored nje značajne su još i Jama u Malom Lomnom dolu, Jamski sistem Obruč i Zelenovirska pećina.

Godine 1984, otkrivena je i istražena, od strane poljskih speleologa, Jama u Malom Lomnom dolu. Tada je utvrđena dubina od 560 metara. Kasnijim istraživanjem međunarodne speleološke ekspedicije "Durmitor '85", došlo se do dubine od 605 m, bez mogućnosti za dalje istraživanje. Podaci o jami objavljeni su u knjizi "Atlas des grandes cavieés mondiales", Courbon i Chabert, 1986. godine (u knjizi je navedena pogrešna dubina od 650 m).

Jama se nalazi na 2.098 metara nadmorske visine. Dužina kanala joj je 1.870 metara. Nalazi se u lokalitetu Mali Lomni do, koji pripada širem speleološkom i zaštićenom području Surutka na južnim i višim padinama Durmitora. 

Nacrt Jame u Malom Lomnom dolu, sa ispravljenom dubinom, iz knjige "Atlas des grandes cavités mondiales" Courbon i Chabert, 1986; FOTO: Akademski speleološko-alpinistički klub (ASAK)

Takođe, 1984. godine grupa speleologa iz Poljske, iz kluba KKS iz Katowica, pronašla je Jamu na Vjetrenim brdima, dok je tokom 1985. godine rađeno njeno istraživanje, kada je organizovana Međunarodna speleološka ekspedicija na kojoj su učestvovali kako speleolozi iz tadašnje Jugoslavije (ASAK Beograd, SD Istra – Pazin, DISKF Zagreb, BH Krš – Sarajevo, Manda – Valjevo, Ponir – Banja Luka), tako i istraživači iz Poljske, Francuske i Velike Britanije. Tada joj je utvrđena dubina od 897 m, kasnijim mjerenjima došlo se do dubine od 880 metara.

Međutim, novijim istraživanjim koja su izvedena 2004. godine, kada je organizovana međunarodna ekspedicija sa istraživačima iz osam zemalja – Rusije, Velike Britanije, Mađarske, Poljske, Slovenije, Bugarske, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, utvrđena je dubina jame od 775 metara.

U čuvenoj knjizi Courbona i Chaberta "Atlas des Grandes Cavités Mondiales", 1986. godine objavljena je skica objekta (profil) koju je napravila istraživačka ekipa iz Francuske.

Jama na Vjetrenim brdima nalazi se na južnim padinama Durmitora (južni obronci grebena Vjetrena brda). Smještena je na 2.196 mnv, dužina kanala joj je 1.800 metara. Smatra se da dubina od 775 m nije konačna, te da je potencijalna dubina jame oko 1.650 m.

Vjeruje se da ova i druge jame u neposrednoj okolini imaju perspektivu da budu najdublji speleološki objekti svjetskih razmjera. 

Ledena pećina na Durmitoru; FOTO: Thea

Na jednom od mnogih vrhova Durmitora, na vrhu Obla glava, nalazi se najviši speleološki objekt - Ledena pećina, na 2.156 mnv.

Ledena pećina je najpoznatiji speleološki objekat u Nacionalnom parku Durmitor. Smještena je na sjeveroistočnoj padini vrha Obla glava. Širina ulaza u pećinu iznosi 22 metra, dok je visina 20 m. Međutim, prave dimenzije ulaza su mnogo veće, ali je on uglavnom ispunjen stjenovitim materijalom različitih veličina.

Talus ili sipar, kojim se silazi u pećinu, nastao je nakupljanjem polomljenog kamenja i širina mu je 35 metara. Najveća dvorana ove pećine dugačka je 40 metara i široka 20 m.

Zahvaljujući svojoj mikroklimi, u njoj se tokom cijele godine mogu vidjeti stalaktiti i stalagmiti od leda, zaleđeni podovi i zidovi od leda koji opstaju čak i tokom visokih ljetnjih temperatura.

Da bi se došlo do nje potrebno je preći stazu koja vodi kroz šumske i visoke planinske predjele i uspon od 15,8 kilometara, sa visinskom razlikom od 737 metara. Za ovu zahtjevnu planinarsku ekspediciju potrebno je oko pet sati i 25 minuta.

Pored ovih tu su i druge pećine i jame:

Pećine: Šaranska, Bršljen pećina, Romanova, Šolontrača, Javorova pećina, Ivanja pećina, Vodena, Đulo, Džambaska, Radonjica, Mala Radonjica, Savova voda, Ovčja pećina, Šuplja, Bukva, Bucavica, Prepunica, Tmuša, Čađavica, Kapavica, Simova, Kovačka, Partizanska pećina, Mila, Arapova pećina, Delića, Jankova, Trougla pećina, Pećina s kaminom i druge.

Jame: Čokorčina jama, Sniježna, Strašnica, Usova, Jama u pločama, Jama u katunu, Jama u ždrelu, Sniježnica, Uska jama, Boljska, Jama u policama, Petogrla, Zelenovirska, Zvonasta, Dvojna, Ovalna i druge. 

Speleološki profili Leden pećine, Pećine ispod Oble glave i Jame na Vjetrenim brdima; IZVOR: Knjiga "Ice Caves" / Print screen

Brojni nadzemni i podzemni kraški oblici u Nacionalnom parku Durmitor zbog svojih prirodnih, naučnih, pejzažnih i drugih vrijednosti stavljeni su pod zaštitu kao prirodni spomenici.

Od strane ProGeo asocijacije (Evropska asocijacija za zaštitu geo-nasljeđa) na osnovu jedinstvene klasifikacije objekata geonasljeđa predlažu se sljedeći objekti za određeni režim zaštite, po kategorijama:

• Objekti geomorfološkog nasljeđa
• fluvijalni reljef - kanjon Drage, kanjon Sušice, kanjon Pridvorice, kanjon Bukovice;
• kraški reljef - prostor razvića mikrokraških oblika u području Bolja, kraški stolovi u Bolju, krionivacione vrtače u području Šljemena, prerast-ostatak pećinske tavanice na Štuocu;
• paleoglacijalni i periglacijalni reljef - cirk Valoviti do, serija morena u Velikoj Kalici, nunatak Stožina;
• Speleološki objekti - jama na Vjetrenim Brdima, jama u Malom Lomnom dolu, Ledena pećina;
• Objekti hidrološko-hidrografskog nasljeđa - Crno jezero, Škrčko jezero, Zminje jezero, Pošćensko jezero, Svrablje jezero, Riblje jezero, Jablan jezero, jezera u selu Pošćenja;
• Pedološki objekti geonasljeđa - močvarna zemljišta Jezera.

Od preko 200 pećina i jama na području Nacionalnog parka Durmitor većina je neistražena. Kada bi se obavila detaljna istraživanja svih speleoloških objekata Nacionalni park Durmitor bio bi jedan od najbogatijih sa pećinama i jamam na svijetu.

Hvala na čitanju.